Strona 1 Strona 2 CZARNY ŁABĘDŹ O skutkach nieprzewidywalnych zdarzeń Nassim Nicholas Taleb Przełożyła: Olga Siara Warszawa 2014 Strona 3 Tytuł oryginału: The black swan: the impact of the highly improbable Copyright © 2007, 2010 by Nassim Nicholas Taleb All rights reserved. Published in the United States by Random House, an imprint of The Random House Publishing Group, a division of Random House, Inc., New York. Wydanie polskie: © 2014 Kurhaus Publishing Kurhaus Media sp. z o.o. sp.k. Prawa do przekładu polskiego: © 2014 Kurhaus Publishing Kurhaus Media sp. z o.o. sp.k. Wszelkie prawa zastrzeżone. Przekład: Olga Siara, Tomasz Kasprowicz (Zapiski)Konsultacja merytoryczna: Tomasz Kasprowicz Redakcja: Katarzyna Kozłowska Korekta: Elżbieta Lipińska (El-Kor) Projekt okładki: Dariusz Krupa Opracowanie typograficzne i łamanie: Marek Wójcik Zdjęcie Nassima Nicholasa Taleba na okładce: East News ISBN: 978-83-63993-70-2 Kurhaus Publishing Kurhaus Media sp. z o.o. sp. k. ul. Postępu 15C, 02-676 Warszawa Dział sprzedaży: kontakt@kurhauspublishing.com, tel. 22 325 34 70 Strona 4 Dla Benoîta Mandelbrota, Greka pośród Rzymian Strona 5 Spis treści PROLOG O upierzeniu ptactwa To, czego nie wiemy Eksperci i bezmyślne kukły Nauka uczenia się Nowy rodzaj niewdzięczności Życie jest bardzo niecodzienne Platon i kujon Zbyt nudne, żeby o tym pisać Podsumowanie Organizacja książki CZĘŚĆ I: ANTYBIBLIOTEKA UMBERTA ECO, CZYLI JAK SZUKAMY POTWIERDZEŃ Rozdział 1: TERMINOWANIE U EMPIRYCZNEGO SCEPTYKA Anatomia Czarnego Łabędzia O nierzucaniu słów na wiatr Koniec raju Rozgwieżdżona noc Historia a trójca nieprzejrzystości Nikt nie wie, co się dzieje Historia nie pełza, lecz postępuje skokowo Drogi pamiętniczku: O historii, która biegnie wstecz Edukacja w taksówce Klastry Gdzie jest impreza? 4,37 kg później Niezależność na odwal się Filozof za kółkiem limuzyny Rozdział 2: CZARNY ŁABĘDŹ JEWGIENII Rozdział 3: SPEKULANT I PROSTYTUTKA Najlepsza (najgorsza) rada StrzeżCIE się skalowalności Początki skalowalności Skalowalność a globalizacja Podróże w granicach Przeciętnostanu Ekstremistan – dziwny kraj Ekstremistan a wiedza Gwałtowność kontra łagodność Tyrania przypadku Rozdział 4: TYSIĄC JEDEN DNI ALBO JAK NIE BYĆ FRAJEREM Jak się uczyć od indyka Szkoleni na nudziarzy Czarny Łabędź zależy od poziomu wiedzy Krótka historia problemu Czarnego Łabędzia Sekstus (niestety) Empiryk Algazel Sceptyk, przyjaciel religii Nie chcę być indykiem Chcą mieszkać w Przeciętnostanie Rozdział 5: POTWIERDZENIE ŚMOTWIERDZENIE! Nie wszystkie zoogle są booglami Dowody Negatywny empiryzm Liczenie do trzech Strona 6 Widziałem następnego czerwonego mini coopera! Nie wszystko Powrót do Przeciętnostanu Rozdział 6: BŁĄD NARRACYJNY O przyczynach mojej niewiary w przyczyny Rozszczepienie mózgu Trochę więcej dopaminy Zasada Andrieja Nikołajewicza Lepsza śmierć W poszukiwaniu nie całkiem straconego czasu Narracja szaleńca Narracja a terapia Mylić się ze stuprocentową precyzją Obiektywna nauka Czarny Łabędź a pogoń za sensacją Ślepota na Czarne Łabędzie Urok sensacji Skróty Uwaga na mózg Jak się ustrzec błędu narracyjnego Rozdział 7: ŻYCIE W PRZEDSIONKU NADZIEI Okrucieństwo otoczenia Kiedy spektakularne zdarzenia są naprawdę istotne Nieliniowości Proces ważniejszy od rezultatów Natura ludzka, szczęście i nieregularne zyski Przedsionek nadziei Pijany nadzieją Słodka pułapka oczekiwania Kiedy potrzebujecie fortecy Bastiani El desierto de los tártaros Krwawienie albo krach Rozdział 8: NIESŁABNĄCE SZCZĘŚCIE GIACOMA CASANOVY: PROBLEM MILCZĄCYCH DOWODÓW Historia wiernych, którzy utonęli Cmentarz liter Jak zostać milionerem w dziesięciu prostych krokach Klub fitness dla szczurów Groźne zniekształcenie Inne ukryte zastosowania Kształtowanie sylwetki pływaka Co widać i czego nie widać Lekarze Teflonowa ochrona Giacoma Casanovy „Jestem ryzykantem” Jestem Czarnym Łabędziem: błąd antropiczny Powierzchowne „ponieważ” Rozdział 9: BŁĄD LUDYCZNY ALBO NIEPEWNOŚĆ KUJONA Gruby Tony Nie-brooklyński John Lunch nad jeziorem Como Niepewność kujona Gra niewłaściwymi kośćmi Podsumowanie Części I Schematyczność rzuca się w oczy Czym się różnimy od innych ssaków naczelnych Część II: PO PROSTU NIE UMIEMY PROGNOZOWAĆ Strona 7 Od Yogiego Berry do Henriego Poincarégo Rozdział 10: SKANDAL PROGNOZOWANIA O niesprecyzowanej liczbie kochanków carycy Katarzyny Powrót ślepoty na Czarne Łabędzie Zgadywanie i prognozowanie Informacje nie służą wiedzy Problem eksperta, czyli tragedia bezmyślnej kukły Statyczne i dynamiczne dziedziny Jak być tym, kto śmieje się ostatni Zdarzenia są dziwaczne Owczy pęd „Prawie” miałem rację Rzeczywistość? A po co? „Poza tym” było w porządku Piękno technologii: arkusze Excel Charakter błędów prognostycznych Nie przekraczajcie rzeki, jeśli ma (średnio) 1,2 m głębokości Znajdźcie sobie inną pracę Na JFK Rozdział 11: JAK SZUKAĆ PTASICH KUP JAK SZUKAĆ PTASICH KUP Nieumyślne odkrycia Rozwiązanie, które czeka na problem Szukajcie dalej JAK PRZEWIDZIEĆ SWOJE PRZEWIDYWANIA N-TA KULA BILARDOWA Decorum rodem z Trzeciej Republiki Problem trzech ciał Nadal ignorują Hayeka Jak nie być kujonem Akademicki libertarianizm Prognoza a wolna wola ZIEBIESKOŚĆ SZMARAGDU TA WSPANIAŁA MASZYNA DO ANTYCYPACJI Rozdział 12: EPISTEMOKRACJA, MARZENIE Monsieur de Montaigne, epistemokrata Epistemokracja PRZESZŁOŚĆ PRZESZŁOŚCI I PRZYSZŁOŚĆ PRZESZŁOŚCI Prognozy, błędne prognozy i szczęście Helenos i prognozy wsteczne Topniejąca kostka lodu Raz jeszcze – niepełne informacje To, co nazywają wiedzą Rozdział 13: MALARZ APELLES ALBO CO ZROBIĆ, SKORO NIE MOŻECIE PRZEWIDZIEĆ PRZYSZŁOŚCI?1 RADY SĄ TANIE, BARDZO TANIE Bycie głupim we właściwym miejscu Bądźcie przygotowani POJĘCIE POZYTYWNEGO PRZYPADKU Zmienność a ryzyko Czarnego Łabędzia Strategia sztangi „Tego nie wie nikt” Wielka asymetria Część III: TE SZARE ŁABĘDZIE EKSTREMISTANU Rozdział 14: OD PRZECIĘTNOSTANU DO EKSTREMISTANU I Z POWROTEM Świat jest niesprawiedliwy Efekt świętego Mateusza Strona 8 Lingua franca Zaraźliwość idei W EKSTREMISTANIE NIKT NIE JEST BEZPIECZNY Francuz z Brooklynu Długi ogon Naiwna globalizacja ODWRÓT OD EKSTREMISTANU Rozdział 15: ROZKŁAD NORMALNY, CZYLI WIELKIE INTELEKTUALNE OSZUSTWO1 GAUSSOWSKI I MANDELBROTOWSKI MODEL PRAWDOPODOBIEŃSTWA Wzrost spadku Mandelbrotowski model prawdopodobieństwa Co warto zapamiętać Nierówność Ekstremistan i zasada 80/20 Trawa i drzewa Dlaczego picie kawy może być bezpieczne Umiłowana pewność Jak wywołać katastrofę Przeciętny potwór Quételeta Złota przeciętność Błąd boga Poincaré na ratunek Eliminowanie nieuczciwego wpływu „Grecy uznaliby go za boga” Tylko „tak” albo „nie”, proszę (Dosłownie) Eksperyment myślowy o genezie rozkładu normalnego Nasze pocieszające założenia „Wszechobecność modelu gaussowskiego” Rozdział 16: ESTETYKA PRZYPADKOWOŚCI Poeta przypadkowości Splatonizowanie trójkątów Geometria natury Fraktalność Wizualne podejście do Ekstremistanu/Przeciętnostanu Perły przed wieprze Logika przypadkowości fraktalnej (z ostrzeżeniem)3 Problem górnej granicy Strzeżcie się precyzji Jeszcze raz o kałuży Od przedstawienia do rzeczywistości Powtarzam raz jeszcze: strzeżcie się prognostów Kolejny łut szczęścia Gdzie jest Szary Łabędź? Rozdział 17: SZALEŃCY LOCKE’A ALBO ROZKŁADY NORMALNE W NIEWŁAŚCIWYCH MIEJSCACH1 Tylko pięćdziesiąt lat Zdrada urzędnika Każdy może zostać prezydentem Ciąg dalszy horroru Potwierdzenia To tylko Czarny Łabędź Jak coś „udowodnić” Rozdział 18: NIEPEWNOŚĆ POZERA Powrót błędu ludycznego Znajdźcie oszusta Czy filozofowie mogą okazać się groźni dla społeczeństwa? Problem praktyki Strona 9 Ilu Wittgensteinów może zatańczyć na główce od szpilki? Gdzie jest Popper, gdy go potrzebujemy? Biskup i analityk To łatwiejsze, niż myślisz: sceptycyzm a podejmowanie decyzji CZĘŚĆ IV: ZAKOŃCZENIE Rozdział 19: PÓŁ NA PÓŁ, CZYLI JAK WYRÓWNAĆ RACHUNKI Z CZARNYM ŁABĘDZIEM Kiedy martwi was, że spóźniliście się na pociąg Koniec EPILOG: Białe łabędzie Jewgienii SŁOWNIK ESEJ POST SCRIPTUM: O ODPORNOŚCI I KRUCHOŚCI, POGŁĘBIONE UWAGI FILOZOFICZNE I EMPIRYCZNE Fragment I: UCZĄC SIĘ OD MATKI NATURY, NAJSTARSZEGO I NAJMĄDRZEJSZEGO SYSTEMU O długich, choć wolnych spacerach Moje błędy ODPORNOŚĆ I KRUCHOŚĆ Redundancja jako ubezpieczenie Duże jest brzydkie – i kruche Zmiana klimatu i „zbyt wielcy” truciciele Gęstość gatunków Inne typy redundancji Rozróżnienia bez różnicy, różnice bez rozróżnienia SPOŁECZEŃSTWO ODPORNE NA BŁĘDY Fragment II: DLACZEGO TYLE SPACERUJĘ ALBO JAK SYSTEMY STAJĄ SIĘ KRUCHE Kilka kolejnych sztang Strzeżcie się wypracowanej stabilizacji Fragment III: MARGARITAS ANTE PORCOS Podstawowe błędy interpretacyjne Jak zatrzeć własne przestępstwa Przejście przez pustynię Fragment IV: ASPERGER A ONTOLOGICZNE CZARNE ŁABĘDZIE PRAWDOPODOBIEŃSTWO ASPERGERYCZNE POWRÓT ŚLEPOTY NA PRZYSZŁOŚĆ PRAWDOPODOBIEŃSTWO MUSI BYĆ SUBIEKTYWNE20 Prawdopodobieństwo na termometrze Fragment V: (BYĆ MOŻE) NAJUŻYTECZNIEJSZY PROBLEM W HISTORII WSPÓŁCZESNEJ FILOZOFII Życie w dwóch wymiarach Zależność od teorii dla zdarzeń rzadkich Epimenides z Krety Twierdzenie o nierozstrzygalności Chodzi o konsekwencje . . . Od rzeczywistości do przedstawienia Namacalny dowód Błąd prawdopodobieństwa pojedynczego zdarzenia Psychologia percepcji odchyleń Problem indukcji i przyczynowości w złożonej domenie Indukcja Prowadzenie szkolnego autobusu z zawiązanymi oczami Fragment VI: CZWARTA ĆWIARTKA, ROZWIĄZANIE TEGO NAJUŻYTECZNIEJSZEGO Z PROBLEMÓW Świętej pamięci David Freedman Decyzje Czwarta ćwiartka, mapa Fragment VII: CO ZROBIĆ Z CZWARTĄ ĆWIARTKĄ Zamknijcie złą mapę: idea jatrogenii Czego nie robić Jatrogenia a etykieta nihilizmu Zasady pronetyczne: co warto robić (a czego nie robić) w prawdziwym życiu, żeby złagodzić wpływ Czwartej Strona 10 Ćwiartki, jeśli strategia sztangi jest niemożliwa? 1. Szanujcie czas i wiedzę niedemonstratywną. 2. Unikajcie optymalizacji; nauczcie się kochać redundancję. Fragment VIII: DZIESIĘĆ ZASAD, DZIĘKI KTÓRYM SPOŁECZEŃSTWO UODPORNI SIĘ NA CZARNE ŁABĘDZIE Fragment IX: AMOR FATI: JAK STAĆ SIĘ NIEZNISZCZALNYM Nihil Perditi ZAPISKI PODZIĘKOWANIA Z I WYDANIA KSIĄŻKI BIBLIOGRAFIA Strona 11 PROLOG O UPIERZENIU PTACTWA Zanim odkryto Australię, mieszkańcy Starego Świata byli przekonani, że wszystkie łabędzie są białe. Trwali niezachwiani w swej wierze, ponieważ dowody empiryczne zdawały się ją całkowicie potwierdzać. Widok pierwszego czarnego łabędzia mógł się okazać interesującą niespodzianką dla kilku ornitologów (i innych ludzi szczególnie zainteresowanych upierzeniem ptaków), ale nie o to chodzi. Historia ta ilustruje poważne ograniczenie procesu wnioskowania opartego na obserwacjach lub doświadczeniach oraz o kruchości naszej wiedzy. Jedno spostrzeżenie może obalić ogólną tezę, postawioną na podstawie tysięcy lat obserwowania milionów białych osobników. Wystarczy do tego jeden jedyny (i, jak słyszałem, dość brzydki) czarny ptak . 1 W niniejszej książce wychodzę poza dziedzinę rozważań filozoficzno-logicznych ku rzeczywistości empirycznej, która od dzieciństwa stanowi moją obsesję . Tym, co nazywam Czarnym Łabędziem (pisanym wielką literą), jest zdarzenie wykazujące 2 poniższe trzy cechy. Po pierwsze, jest nietypowe, ponieważ wykracza poza domenę naszych zwykłych oczekiwań, jako że żaden element przeszłości nie wskazuje wyraźnie na możliwość jego zaistnienia. Po drugie, wywiera drastyczny wpływ na rzeczywistość (w odróżnieniu od ptaka o nietypowym upierzeniu). Po trzecie, mimo braku typowości tego zdarzenia nasza natura każe nam szukać po fakcie uzasadnienia jego wystąpienia, tak by stało się wytłumaczalne i przewidywalne. Zatrzymajmy się w tym miejscu, by się przyjrzeć owej triadzie, na którą składają się rzadkość występowania, drastyczny wpływ i retrospektywna (a nie prospektywna) przewidywalność . Niemal wszystko na świecie da się wyjaśnić przez 3 odwołanie do niewielkiej liczby Czarnych Łabędzi, począwszy od powodzenia określonych idei i religii, przez dynamikę wydarzeń historycznych, aż po rozmaite elementy naszego życia osobistego. Odkąd zostawiliśmy za sobą epokę plejstocenu, około dziesięciu tysięcy lat temu, wpływ Czarnych Łabędzi na rzeczywistość nieustannie rośnie. Zjawisko to nasiliło się w okresie rewolucji przemysłowej, gdy świat stał się bardziej skomplikowany, a zwykłe zdarzenia, które poddawane są analizie, które się omawia i próbuje przewidzieć na podstawie tego, co wyczytamy w gazetach, przestały występować zgodnie z dotychczasową logiką. Zastanówcie się na przykład, w jak niewielkim stopniu wasze rozumienie świata w przeddzień wydarzeń z 1914 roku pomogłoby wam odgadnąć, jak rozwinie się sytuacja. (Nie oszukujcie, odwołując się do wyjaśnień, które wbił wam do głowy nudny nauczyciel historii w liceum). A przewidzieć dojście Hitlera do władzy i kolejną wojnę? Albo gwałtowny upadek bloku sowieckiego? A konsekwencje narastającej fali fundamentalizmu islamskiego? Skutki rozpowszechnienia Internetu. Czy też krach na giełdzie z 1987 roku (i jeszcze bardziej zaskakujący powrót koniunktury)? Trendy, epidemie, style w modzie, idee, narodziny nowych gatunków i szkół artystycznych – wszystkie te zjawiska wykazują dynamikę Czarnych Łabędzi. W zasadzie niemal wszystkie ważne procesy można zaliczyć do tej kategorii. Połączenie tych cech: niskiej przewidywalności i znacznych skutków dla otaczającej rzeczywistości, czyni Czarnego Łabędzia wielką zagadką; nie na tym jednak skupiam się w niniejszej książce. Omawiając to zjawisko, warto dodać, że mamy tendencję do zachowywania się w taki sposób, jakby nie istniało! I nie mówię tu tylko o was, waszym kuzynie Joeyu i o sobie, lecz o niemal wszystkich „badaczach społecznych”, którzy przez ponad sto lat działali na podstawie błędnego założenia, że ich narzędzia pozwalają mierzyć niepewność. Zastosowanie owych metod do rzeczywistych problemów przyniosło bowiem absurdalne rezultaty; miałem okazję przekonać się o tym w dziedzinie finansów i ekonomii. Zapytajcie swojego opiekuna inwestycyjnego o to, jak rozumie „ryzyko”, a prawdopodobnie opowie wam o sposobach mających na celu wykluczenie możliwości zaistnienia Czarnego Łabędzia – a zatem pozwalających ocenić łączne ryzyko [inwestycji] nie lepiej niż astrologia (w dalszej części książki pokażę, w jaki sposób ukrywa się to intelektualne oszustwo za pomocą matematyki). Problem ten występuje powszechnie w dziedzinie nauk społecznych. Podstawowym tematem niniejszej książki jest charakteryzująca nas nieświadomość owej losowości, szczególnie w odniesieniu do dużych odchyleń: dlaczego nam wszystkim, naukowcom i laikom, ważniakom i szarym obywatelom, drzewa zwykle przesłaniają las? dlaczego skupiamy się na drobiazgach, zamiast myśleć o poważniejszych, potencjalnie istotnych zdarzeniach, mimo oczywistych dowodów ich ogromnego wpływu na rzeczywistość? i dlaczego czytanie gazet tak naprawdę obniża naszą wiedzę o świecie, jeśli wiecie, co mam na myśli? Łatwo zauważyć, że życie kształtują nieliczne, przełomowe zdarzenia. Nie jest trudno docenić rolę Czarnych Łabędzi, gdy siedzi się wygodnie w fotelu (albo na stołku barowym). Proponuję zatem następujące ćwiczenie. Zastanówcie się nad własną historią. Policzcie ważne wydarzenia, przemiany technologiczne i wynalazki, do których doszło w waszym otoczeniu od chwili, kiedy przyszliście na świat, i porównajcie je z wcześniejszymi przewidywaniami. Ile z tych zmian przebiegało zgodnie z jakimkolwiek harmonogramem? Przyjrzyjcie się swojemu życiu prywatnemu, na przykład temu, jak wybraliście zawód albo poznaliście swoich partnerów; pomyślcie o decyzji o emigracji z ojczyzny, o wszystkich zdradach, które was spotkały, o sytuacjach, w których nagle się wzbogaciliście albo straciliście dużo pieniędzy. Jak często takie zdarzenia przebiegały zgodnie z planem? To, czego nie wiemy Strona 12 W myśl idei Czarnego Łabędzia to, czego nie wiemy, staje się znacznie ważniejsze od tego, co wiemy . Pamiętajmy, że wiele 4 Czarnych Łabędzi wywołuje, a także nasila sam fakt, że są one niespodziewane. Weźmy na przykład atak terrorystyczny z 11 września 2001 roku: gdyby 10 września można było sobie wyobrazić takie ryzyko, do tych wydarzeń nigdy by nie doszło. Gdyby faktycznie brano pod uwagę taką możliwość, między wieżami WTC krążyłyby myśliwce, kabiny pilotów miałyby zamknięte kuloodporne drzwi i atak po prostu by nie nastąpił. Być może zdarzyłoby się coś innego. Co? Tego nie wiem. Czy to nie dziwne, że coś się dzieje właśnie dlatego, że miało się nigdy nie wydarzyć? Jak możemy się bronić przed czymś takim? Wszystko, czego się dowiedzieliśmy po atakach (na przykład, że Nowy Jork jest łatwym celem dla terrorystów), może okazać się nieistotne, jeśli wróg wie, że już to wiemy. To paradoks, jednak w tej strategicznej rozgrywce wszystko, co wiemy, może się okazać całkowicie pozbawione znaczenia . 5 Ma to zastosowanie w szeroko pojętym biznesie. Pomyślcie o „tajemnicy sukcesu” restauratorów, którzy świetnie sobie radzą na rynku. Gdyby ich sekrety były powszechnie znane lub oczywiste, każdy mógłby je odkryć, a wówczas przestałyby uchodzić za coś wyjątkowego. Kolejny wielki sukces w branży gastronomicznej wyniknie z pomysłu, który nie przychodzi do głowy dzisiejszym restauratorom. Musi on w jakiś sposób wykraczać poza ich oczekiwania. Im ów sukces będzie bardziej niespodziewany, tym mniejsza konkurencja i tym większy triumf biznesmena, który wcieli ten pomysł w życie. Tak samo sprawy się mają z branżą obuwniczą i wydawniczą – i z każdym innym biznesem. Podobnie jest w dziedzinie teorii naukowych – nikogo nie interesuje słuchanie banałów. Ogólnie rzecz biorąc, efekt jakiegokolwiek ludzkiego przedsięwzięcia jest odwrotnie proporcjonalny do jego oczekiwanego poziomu. Weźmy na przykład tsunami na Oceanie Indyjskim w grudniu 2004 roku. Gdybyśmy się go spodziewali, nie wyrządziłoby tylu szkód – obszary, na których wystąpiło, byłyby mniej zaludnione, istniałby system wczesnego ostrzegania. To, o czym wiecie, nie może naprawdę was zranić. Eksperci i bezmyślne kukły Niemożność przewidzenia nietypowych zdarzeń oznacza, że nie potrafimy przewidzieć biegu historii, to one bowiem wywierają ogromny wpływ na rozwój sytuacji. Tymczasem zachowujemy się tak, jakbyśmy umieli przewidywać przyszłość albo – co gorsza – jakbyśmy byli w stanie zmienić bieg historii. Opracowujemy trzydziestoletnie prognozy deficytu systemu zabezpieczeń społecznych i cen ropy naftowej, nie zauważając, że nie potrafimy przewidzieć nawet tego, jaka będzie ich wartość następnego lata – błędy w naszych prognozach dotyczących wydarzeń politycznych i gospodarczych są łącznie tak monstrualne, że za każdym razem, kiedy sprawdzam dane empiryczne, muszę się uszczypnąć, by się upewnić, czy to nie sen. Zaskakuje nie tyle skala naszych błędów, ile fakt, że nie zdajemy sobie z nich sprawy. Niepokoi to bardziej, gdy angażujemy się w śmiertelnie niebezpieczne konflikty: wojny charakteryzuje fundamentalna nieprzewidywalność (o czym nie mamy pojęcia). Nie rozumiejąc łańcucha przyczynowo- skutkowego między obraną strategią a podejmowanymi działaniami, przez swoją agresywną ignorancję możemy z łatwością wywołać Czarne Łabędzie – jak dziecko, które bawi się zestawem małego chemika. Owa niezdolność przewidywania przyszłości w otoczeniu narażonym na występowanie Czarnych Łabędzi, połączona z ogólnym brakiem świadomości tego stanu rzeczy, oznacza, że niektórzy specjaliści uważający się za ekspertów w rzeczywistości nimi nie są. Ich dotychczasowe wyniki świadczą o tym, że nie znają się na swojej dziedzinie lepiej niż ogół społeczeństwa, za to potrafią o swej pracy znacznie lepiej opowiadać – albo, co gorsza, mydlić innym oczy za pomocą skomplikowanych modeli matematycznych. A przy tym częściej noszą krawat. Czarne Łabędzie są nieprzewidywalne, dlatego powinniśmy przystosować się do tego, że istnieją (zamiast naiwnie próbować je przewidzieć). Możliwości jest wiele, wystarczy skoncentrować się na antywiedzy, czyli na tym, czego nie wiemy. Na przykład możemy nauczyć się czerpać korzyści z Czarnych Łabędzi (niosących ze sobą pozytywne skutki), maksymalizując swoją ekspozycję na takie zdarzenia. Właściwie w niektórych dziedzinach – takich jak odkrycia naukowe i inwestycje typu venture capital – to, co nieznane, przynosi nieproporcjonalnie wyższe zyski, ponieważ w przypadku rzadkich zdarzeń zazwyczaj mamy niewiele do stracenia i wiele do zyskania. Jak się przekonamy, wbrew teoriom z zakresu nauk społecznych niemal żadne istotne odkrycia i technologie nie są owocem projektów i planów – to po prostu Czarne Łabędzie. Odkrywcy i przedsiębiorcy nie realizują założonego z góry harmonogramu – zamiast tego skupiają się raczej na jak najintensywniejszym kombinowaniu i wykorzystywaniu nadarzających się okazji. Nie zgadzam się zatem z wyznawcami Marksa i Adama Smitha: wolne rynki sprawdzają się nie dlatego, że nagradzają lub „premiują” określone umiejętności, tylko dlatego, że może się na nich poszczęścić tym, którzy odważnie stosują metodę prób i błędów. Optymalna strategia polega więc na tym, żeby jak najwięcej kombinować i maksymalnie wykorzystać potencjał Czarnych Łabędzi. Nauka uczenia się Przejdźmy do kolejnego problemu wynikającego z nadmiernej koncentracji na tym, co wiemy: zwykle uczymy się konkretów, a nie ogólnych zasad. Jakie wnioski wyciągnięto z ataków z 11 września? Czy ludzie zrozumieli, że niektóre sytuacje ze względu na swą dynamikę wykraczają w dużej mierze poza granice przewidywalności? Nie. Czy zdali sobie sprawę z błędu, jaki kryje się w naszym podejściu do rzeczywistości? Nie. Czego się nauczyli? Nauczyli się dokładnych zasad, jak unikać islamskich prototerrorystów Strona 13 i wieżowców. Wiele osób powtarza mi, że lepiej przyjąć postawę pragmatyczną i podjąć konkretne działania, zamiast „teoretyzować” na temat wiedzy. Historia Linii Maginota pokazuje, że mamy tendencję do skupiania się na szczegółach. Po I wojnie światowej Francuzi chcieli się ustrzec kolejnej inwazji, dlatego wznieśli fortyfikacje wzdłuż drogi, którą poprzednio nadeszły niemieckie wojska. Hitler po prostu je ominął, bez (większych) trudności. Francuzi wyciągnęli nauczkę ze swoich błędów, ale byli w tym zbyt dosłowni. Okazali się zanadto praktyczni i zbyt mocno skupieni na własnym bezpieczeństwie. Nie można tak po prostu zrozumieć, że nie rozumiemy, iż czegoś nie rozumiemy. Problemem jest struktura naszego umysłu: nie przyswajamy reguł, lecz jedynie fakty i nic poza nimi. Nauka metareguł (na przykład reguły, że mamy trudności z przyswajaniem reguł) idzie nam ciężko. Gardzimy tym, co abstrakcyjne; mamy to w głębokiej pogardzie. Dlaczego? Posłużę się zabiegiem, któremu poświęcam resztę niniejszej książki, mianowicie postawię tradycyjną wiedzę na głowie, żeby wykazać, jak nieprzystosowana jest ona do współczesnego świata, naszej złożonej i w coraz większym stopniu rekurencyjnej rzeczywistości . 6 Zadajmy jednak poważniejsze pytanie: do czego służy nasz umysł? Wygląda na to, że dostaliśmy niewłaściwą instrukcję obsługi. Umysł człowieka prawdopodobnie nie służy do myślenia ani introspekcji; gdyby do tego służył, łatwiej byłoby nam odnaleźć się w dzisiejszym świecie; jednocześnie jednak nie pozwoliłby nam przeżyć, więc nie mielibyśmy sposobności się nad tym zastanawiać – mój przodek, introspektywny myśliciel dumający nad hipotetycznym rozwojem wydarzeń, padłby ofiarą lwa, a jego bezmyślny kuzyn o lepszym refleksie zdążyłby uciec. Pamiętajmy, że myślenie jest czasochłonnym zajęciem i zasadniczo można je uznać za marnowanie energii; że nasi przodkowie przez ponad sto milionów lat funkcjonowali jako bezmyślne ssaki, a w tym krótkim okresie w historii człowieka, odkąd nauczyliśmy się używać mózgu, używaliśmy go w celach o marginalnym znaczeniu. Dane wskazują na to, że myślimy znacznie rzadziej, niż nam się wydaje – oczywiście z wyjątkiem momentów, kiedy rozmyślamy na temat myślenia. NOWY RODZAJ NIEWDZIĘCZNOŚCI Z przykrością się myśli o ludziach, których źle potraktowała historia. Przykładem są poeci wyklęci, tacy jak Edgar Allan Poe czy Arthur Rimbaud, wzgardzeni w swoich czasach, a później wynoszeni pod niebiosa, których twórczością dziś uszczęśliwia się na siłę uczniów. (Istnieją nawet szkoły nazwane na cześć ludzi, którzy rzucili naukę), Niestety, uznanie przyszło odrobinę za późno, żeby mogli poczuć przypływ serotoniny albo przekuć je na sukces w życiu osobistym. Ale zapomnianych bohaterów jest więcej. Istnieje bardzo smutna kategoria ludzi, o których bohaterstwie nie mamy pojęcia – nie wiemy, że uratowali nam życie, że pomogli nam uniknąć różnych katastrof. Nie pozostawili po sobie żadnych śladów i sami nie byli świadomi swojego wpływu na rzeczywistość. Pamiętamy męczenników, którzy zginęli za sprawę, bo o nich słyszeliśmy, a nie ludzi, którzy działali nie mniej skutecznie, chociaż nie mieliśmy o tym pojęcia – właśnie dlatego, że ich walka zakończyła się sukcesem. Nasza niewdzięczność wobec poetów wyklętych blednie w obliczu tego rodzaju obojętności. To znacznie brutalniejszy typ niewdzięczności, bo wywołuje w cichym bohaterze poczucie bezużyteczności. Zobrazuję to poniższym eksperymentem myślowym. Załóżmy, że pewien ustawodawca dzięki swojej odwadze, wpływom, intelektowi, wizji i wytrwałości zdołał wprowadzić w życie prawo, które zaczyna obowiązywać 10 września 2001 roku; nowe przepisy nakazują zamontowanie w każdym kokpicie kuloodpornych drzwi, zamkniętych przez cały czas lotu (co pociąga za sobą wysokie koszty dla walczących o przetrwanie linii lotniczych) – na wypadek, gdyby terroryści postanowili użyć samolotów w ataku na nowojorskie World Trade Center. Wiem, że brzmi to absurdalnie, ale to tylko eksperyment myślowy (zdaję sobie sprawę, że trudno uwierzyć w istnienie ustawodawcy obdarzonego intelektem, odwagą, wizją i wytrwałością; właśnie o to chodzi w tym eksperymencie). Wspomniana ustawa nie spotyka się z uznaniem personelu lotniczego, ponieważ utrudnia mu życie. Z całą pewnością jednak może zapobiec wydarzeniom z 11 września. Człowiekowi, który wprowadził obowiązek zamontowania zamków w drzwiach kokpitów, nie stawia się pomników na miejskich placach; nawet w jego nekrologu zabraknie choćby wzmianki o jego zasługach. „Joe Smith, dzięki któremu nie doszło do katastrofy z 11 września, zmarł w wyniku powikłań związanych z chorobą wątroby”. Zważywszy na to, jak zbyteczne i kosztowne wydawało się proponowane przez niego rozwiązanie, opinia publiczna, przy wydatnym wsparciu pilotów lotniczych, będzie wręcz chciała doprowadzić do odwołania go ze stanowiska. Vox clamantis in deserto. Taki człowiek przejdzie na emeryturę w depresji, z dojmującym poczuciem klęski. Umrze w przekonaniu, że nie dokonał w życiu niczego pożytecznego. Chciałbym pójść na jego pogrzeb, niestety, drodzy czytelnicy, nie wiem, jak go znaleźć. Mimo wszystko uznanie może przynieść prawdziwą satysfakcję. Wierzcie mi, nawet ci, którzy zarzekają się, że nie wierzą w pochwały i oddzielają pracę od jej owoców, czują dzięki nim przypływ serotoniny. Oto tragedia cichego bohatera – nawet jego własny układ hormonalny sprzysięga się przeciwko niemu, nie oferując mu żadnej nagrody. Wróćmy jeszcze raz do wydarzeń z 11 września. Komu przyniosły uznanie? Tym, których widzieliście w mediach, w telewizji, dokonujących bohaterskich czynów, i tym, którzy usiłowali wywołać w was wrażenie, że dokonują bohaterskich czynów. Do tej ostatniej kategorii zaliczają się tacy ludzie, jak prezes nowojorskiej Giełdy Papierów Wartościowych Richard Grasso, który „uratował giełdę” i otrzymał za to ogromną premię (równowartość kilkunastu tysięcy przeciętnych wynagrodzeń). A polegało to na tym, że otworzył sesję, uderzając w dzwon podczas transmisji w telewizji – telewizji, która, jak się przekonamy, jest nośnikiem niesprawiedliwości i główną przyczyną naszej niewiedzy o zjawisku Czarnych Łabędzi. Strona 14 Kto zyskuje uznanie: ten pracownik banku centralnego, który nie dopuścił do recesji, czy ten, który przychodzi, żeby „naprawić” błędy poprzedników i przypadkiem znajduje się na stanowisku w okresie ożywienia gospodarczego? Kto jest cenniejszy: polityk, który nie dopuści do wybuchu konfliktu zbrojnego, czy ten, który wypowie nową wojnę (i będzie miał dość szczęścia, żeby ją wygrać)? Mamy tu do czynienia z tą samą odwróconą logiką co w przypadku wartości tego, o czym nie wiemy; wszyscy rozumieją, że profilaktyka jest ważniejsza od leczenia, ale mało kto nagradza za działania profilaktyczne. Gloryfikujemy tych, którzy zapisali się na kartach historii, kosztem tych, o których milczą podręczniki. Ludzkość jest nie tylko powierzchowna (co daje się do pewnego stopnia uleczyć), lecz także bardzo niesprawiedliwa. ŻYCIE JEST BARDZO NIECODZIENNE Trzymacie w ręku książkę o niepewności; zdaniem jej autora rzadkie zdarzenia są równoznaczne z niepewnością. Można to odczytać jako dość kategoryczną tezę – że chcąc zrozumieć zdarzenia powszednie, musimy zgłębić tajniki zdarzeń rzadkich i skrajnych – dlatego chciałbym uściślić powyższą opinię. Istnieją dwa możliwe podejścia do otaczających nas zjawisk. Po pierwsze, można pominąć wyjątki i skupić się na tym, co „normalne”. Obserwator ignoruje odstępstwa od reguły i bada zwykłe przypadki. Drugie podejście zakłada, że aby zrozumieć jakieś zjawisko, najpierw należy się przyjrzeć sytuacjom skrajnym, szczególnie gdy – jak przy Czarnych Łabędziach – ich łączne skutki dla otoczenia mogą być olbrzymie. Normalność niezbyt mnie interesuje. Jeśli chcecie się czegoś dowiedzieć o waszym przyjacielu, jego temperamencie, zasadach etycznych i kulturze osobistej, musicie zobaczyć, jak zachowa się w ekstremalnych okolicznościach, a nie w codziennym, spokojnym życiu. Czy można ocenić, jakie zagrożenie stanowi przestępca, na podstawie jego zajęć w zwykły dzień? Czy można zrozumieć zdrowie, nie uwzględniając egzotycznych chorób i epidemii? To, co normalne, często ma niewielkie znaczenie. W życiu społecznym niemal wszystkie procesy zachodzą na drodze rzadkich, lecz brzemiennych w skutki wstrząsów i zmian; tymczasem badania społeczne koncentrują się niemal wyłącznie na typowych przypadkach, wykorzystując przede wszystkim „rozkład normalny”, z którego wynika tyle co nic. Dlaczego? Otóż rozkład normalny pomija duże odchylenia. Nie potrafi ich uwzględnić, a przy tym daje nam złudną pewność, że poskromiliśmy niepewność. W mojej książce określam go skrótem WIO (wielkie intelektualne oszustwo). PLATON I KUJON Główną przyczyną wybuchu powstania Żydów w I wieku naszej ery był fakt, iż Rzymianie upierali się, by umieścić w świątyni żydowskiej w Jerozolimie pomnik Kaliguli w zamian za umieszczenie posągu żydowskiego boga Jahwe w ich świątyniach. Rzymianie nie zdawali sobie sprawy z tego, że abstrakcyjny, wszechobecny bóg Żydów (i późniejszych lewantyńskich monoteistów) nie miał nic wspólnego z antropomorficznymi, aż nadto ludzkimi postaciami, które ci określali mianem deus. A co najistotniejsze, żydowskiego boga nie sposób było przedstawić symbolicznie. Na tej samej zasadzie to, co wielu ludzi utowarowia i określa jako „nieznane”, „nieprawdopodobne” albo „niepewne”, dla mnie jest czymś zupełnie innym; nie stanowi ścisłej i konkretnej kategorii wiedzy. Nie jest domeną kujonów, tylko jej całkowitym przeciwieństwem: to brak (i ograniczenia) wiedzy. Zaprzeczenie wiedzy. Powinniśmy nauczyć się unikać określeń odnoszących się do wiedzy, gdy opisujemy jej odwrotność. Nawiązując do filozoficznych idei (i osobowości) Platona, platońskością nazywam naszą tendencję do mylenia mapy z terytorium, do koncentrowania się na czystych i jasno zdefiniowanych „formach”, zarówno obiektach, takich jak trójkąty, jak i koncepcjach społecznych w rodzaju utopii (społeczeństw stworzonych według konkretnych, „sensownych” założeń) czy nawet narodowości. Kiedy nasz umysł zaprzątają te idee i czyste konstrukty, przyznajemy im pierwszeństwo kosztem innych, mniej eleganckich pojęć o mniej uporządkowanej i przejrzystej strukturze (w dalszej części książki stopniowo rozwijam ten wątek). Platońskość wytwarza w nas złudzenie, że rozumiemy więcej niż w rzeczywistości. Nie jest to jednak ogólnie obowiązująca prawidłowość. Nie twierdzę, że platońskie formy nie istnieją. Modele i konstrukcje, owe intelektualne mapy rzeczywistości, nie zawsze są błędne; dotyczy to tylko części ich konkretnych zastosowań. Trudność bierze się stąd, że a) nie wiadomo z góry, w którym miejscu mapa okaże się przekłamana (to staje się jasne dopiero po fakcie), i b) wspomniane błędy mogą mieć poważne konsekwencje. Owe modele przypominają leki, które mogą pomóc, ale wywołują nieoczekiwane i bardzo ostre efekty uboczne. Platoński uskok to punkt zapalny, miejsce, w którym platoński sposób myślenia wchodzi w kontakt z niechlujną rzeczywistością, a przepaść między tym, co wiecie, a tym, co wydaje wam się, że wiecie, staje się niebezpiecznie głęboka. Właśnie tu rodzi się Czarny Łabędź. ZBYT NUDNE, ŻEBY O TYM PISAĆ Podobno kiedy aktorzy na planie artystycznych filmów Luchina Viscontiego wskazywali zamkniętą szkatułkę, która miała kryć w sobie klejnoty, w środku leżała prawdziwa biżuteria. W ten sposób reżyser chciał się upewnić, że aktorzy wejdą w swoje role. Według mnie Visconti mógł się również kierować czystym poczuciem estetyki i pragnieniem autentyczności – zwodzenie widza mogło wydawać mu się czymś niewłaściwym. Niniejsza książka stanowi esej wyrażający jedną główną tezę; nie zajmuję się recyklingiem ani przetwarzaniem cudzych pomysłów. Esej to spontaniczne rozważania, a nie raport naukowy. Przepraszam, jeśli pominę w tej publikacji kilka Strona 15 oczywistych wątków, ale wyznaję pogląd, że jeśli ja nie mam ochoty o czymś pisać, to czytelnicy nie będą mieli ochoty o tym czytać. (Poza tym kryterium unikania nudy może pomóc usunąć z książki to, co w niej zbyteczne). Gadanie nic nie kosztuje. Ktoś, kto na studiach miał za dużo (albo za mało) zajęć z filozofii, mógłby zaoponować: przecież widok Czarnego Łabędzia nie podważa teorii, że wszystkie łabędzie są białe, jako że z technicznego punktu widzenia czarny ptak nie jest łabędziem, gdyż podstawową cechą łabędzia jest biały kolor. Z kolei ci, którzy naczytali się za dużo Wittgensteina (i komentarzy do jego pism) mogą wierzyć w znaczenie kwestii językowych. Oczywiście są one ważne na wydziałach filozofii, ale my, praktycy i decydenci w prawdziwym świecie, zostawiamy je sobie na weekend. Jak wyjaśniam we fragmencie zatytułowanym Niepewność kujona [Rozdział 9 – przyp. Kurhaus Publishing], mimo swojego intelektualnego powabu te niuanse nie mają istotnego wpływu na sprawy, którymi zajmujemy się od poniedziałku do piątku, w odróżnieniu od poważniejszych (choć pomijanych) kwestii. Ludzie wykładający na uczelniach mają niewielkie doświadczenie z prawdziwymi sytuacjami, w których trzeba podejmować decyzje w warunkach niepewności, dlatego nie wiedzą, co jest ważne, a co nie – i dotyczy to nawet badaczy niepewności (a może szczególnie badaczy niepewności). To, co nazywam praktyką niepewności, może obejmować piractwo komputerowe, spekulacje cenami surowców, hazard na zawodowym poziomie, pracę dla pewnych gałęzi mafii albo nałogowe niemal zakładanie nowych firm. Jestem więc przeciwnikiem „sterylnego sceptycyzmu”, na który nie można nic poradzić, oraz przesadnie teoretycznych rozważań lingwistycznych, przez które znaczna część współczesnej filozofii stała się nieinteresująca dla bytu nazywanego cynicznie opinią publiczną. (W przeszłości ci nieliczni filozofowie i myśliciele, którzy nie byli niezależni finansowo, utrzymywali się dzięki wsparciu mecenasów. Dziś losy pracowników naukowych w rozmaitych abstrakcyjnych dziedzinach zależą wyłącznie od opinii innych naukowców. Brakuje weryfikacji zewnętrznej, co od czasu do czasu przynosi ten patologiczny skutek, że przedsięwzięcia akademickie zamieniają się w prymitywną rywalizację na pokaz. Poprzedni system miał swoje wady, ale przynajmniej narzucał pewne standardy merytoryczne). Filozof Edna Ullmann-Margalit odkryła w mojej książce pewną niespójność i zwróciła się do mnie o wyjaśnienie, dlaczego 7 posłużyłem się właśnie metaforą Czarnego Łabędzia do opisu tego, co nieznane, abstrakcyjne i nieprecyzyjnie niepewne – białych kruków, różowych słoni albo wymierających mieszkańców dalekiej planety orbitującej wokół tau Ceti. Przyłapała mnie na gorącym uczynku. Faktycznie, mamy tu do czynienia z niespójnością; ta książka to pewna opowieść, ponieważ wolę posługiwać się opowieściami i anegdotami, żeby pokazać, jak łatwo wierzymy w rozmaite historie i jak jesteśmy podatni na niebezpieczne skróty narracyjne . 8 Opowieść można zastąpić tylko inną opowieścią. Metafory i opowieści (niestety) oddziałują na nas znacznie silniej niż idee; a przy tym są łatwiejsze do zapamiętania i przyjemniej się je czyta. Jeśli mam zaatakować to, co nazywam dyscyplinami narracyjnymi, najlepszym narzędziem będzie właśnie narracja. Idee pojawiają się i znikają, a tym, co pozostaje, są opowieści. PODSUMOWANIE W mojej książce potworem nie jest tylko rozkład normalny i statystyk, który sam siebie oszukuje, ani też splatonizowany uczony, który potrzebuje teorii, żeby zamącić sobie w głowie. Jest nim również nasza potrzeba „koncentracji” na tym, co ma dla nas sens. Życie na naszej planecie w dzisiejszych czasach wymaga znacznie więcej wyobraźni, niż mamy w wyposażeniu. Brakuje nam fantazji i tłumimy ją u innych. Zwróćcie uwagę, że pisząc, nie opieram się na bestialskiej metodzie przytaczania wybiórczych „dowodów na potwierdzenie mojej tezy”. Z przyczyn, które wyjaśniam w Rozdziale 5, nazywam ten nadmiar dowodów naiwnym empiryzmem – wiele anegdot dobranych w taki sposób, żeby pasowały do określonej historii, nie jest jeszcze żadnym dowodem. Każdy, kto szuka potwierdzenia własnych poglądów, bez wątpienia znajdzie wystarczająco dużo argumentów, żeby zamydlić oczy sobie i swoim kolegom . Idea Czarnego Łabędzia opiera się na strukturze losowości w rzeczywistości 9 empirycznej. Podsumowując: w tym (osobistym) eseju nadstawiam karku i twierdzę, wbrew temu, co nawykowo myślimy, że w naszym świecie dominują zdarzenia skrajne, nieznane i wysoce nieprawdopodobne (zgodnie z naszą obecną wiedzą), podczas gdy my marnujemy czas, zajmując się tym, co znane i powtarzalne. Płynie stąd wniosek, że zdarzenia ekstremalne należy przyjąć za punkt wyjścia naszych rozważań, a nie wyjątek zamiatany pod dywan. Stawiam tu również odważniejszą (i bardziej irytującą) tezę, że mimo całego postępu i wzrostu naszej wiedzy, a być może właśnie ze względu na nie, przyszłość staje się coraz mniej przewidywalna, a zarówno natura ludzka, jak i „nauki” społeczne sprzysięgły się, żeby to przed nami ukryć. Organizacja książki Książka ułożona jest według prostej logiki: od rozważań czysto literackich (pod względem merytorycznym i formalnym) przechodzi do zagadnień wybitnie naukowych (pod względem merytorycznym, choć nie formalnym). Do psychologii odwołuję się głównie w Części I i na początku Części II; biznesem i naukami przyrodniczymi zajmuję się przede wszystkim w drugiej połowie Części II i w Części III. Część I, ANTYBIBLIOTEKA UMBERTA ECO, poświęcona jest w większości temu, w jaki sposób postrzegamy wydarzenia historyczne i bieżące, oraz zakłóceniom naszej percepcji. Część II, TEGO SIĘ PO PROSTU NIE DA PRZEWIDZIEĆ, dotyczy przyszłości oraz skrywanych ograniczeń niektórych „nauk” i opisuje, jak sobie radzić z tymi ograniczeniami. W Części III, TE SZARE ŁABĘDZIE EKSTREMISTANU, omawiam głębiej kwestię zdarzeń ekstremalnych, Strona 16 wyjaśniam, jak powstaje rozkład normalny (czyli wielkie intelektualne oszustwo) i analizuję koncepcje z dziedziny nauk przyrodniczych i społecznych kryjące się pod enigmatycznym mianem złożoności. Część IV, KONIEC, będzie bardzo krótka. Pisanie tej książki przyniosło mi nieoczekiwaną radość – w zasadzie napisała się sama – i mam nadzieję, że czytelnicy też jej doświadczą. Przyznaję, że spodobało mi się to wycofanie do świata czystych idei po trudach aktywnego życia w świecie transakcji finansowych. Po publikacji zamierzam spędzić trochę czasu z dala od zgiełku forum publicznego, żeby w całkowitym spokoju zastanowić się nad moimi koncepcjami filozoficzno-naukowymi. 1 Dzięki rosnącej popularności telefonów komórkowy ch z aparatami fotograficzny mi stałem się posiadaczem ogromnej kolekcji zdjęć czarny ch łabędzi, nadsy łany ch mi przez podróżujący ch czy telników. Na minione święta Bożego Narodzenia dostałem również skrzy nkę wina Black Swan [Czarny Łabędź – przy p. tłum.] (piłem lepsze), kasetę wideo (nie oglądam wideo) i dwie książki. Wolę zdjęcia. 2 Posłuży łem się metaforą logiczną czarnego łabędzia (pisanego małą literą) do opisu zdarzeń należący ch do kategorii Czarny ch Łabędzi (pisany ch wielką literą), ale nie należy my lić tego pojęcia z problemem logiczny m stawiany m przez wielu filozofów. Chodzi tu nie ty le o wy jątki, ile o nieproporcjonalnie dużą rolę, jaką skrajne zdarzenia odgry wają w wielu dziedzinach ży cia. Co więcej, problem logiczny doty czy możliwości wy stąpienia wy jątku (jakim jest czarny łabędź); ja mówię o roli wy jątkowego zdarzenia (jakim jest Czarny Łabędź), które skutkuje erozją przewidy walności, a także o potrzebie odporności na Czarne Łabędzie niosące negaty wne skutki i ekspozy cji na pozy ty wne Czarne Łabędzie. 3 Czarny m Łabędziem jest również wy darzenie, którego się spodziewamy, a do którego nie dochodzi. Zwróćmy uwagę, że mamy tu do czy nienia z pewną sy metrią: wy stąpienie wy soce nieprawdopodobnego zdarzenia jest ty m samy m co niewy stąpienie zdarzenia wy soce prawdopodobnego. 4 Czarny Łabędź jest wy nikiem zbiorowy ch i indy widualny ch ograniczeń (lub zniekształceń) epistemiczny ch, przede wszy stkim ograniczenia zaufania do wiedzy ; nie jest to zjawisko obiekty wne. Najpoważniejszy m błędem w interpretacji zdarzeń, które nazy wam Czarny mi Łabędziami, jest próba zdefiniowania „obiekty wnego Czarnego Łabędzia”, który dla wszy stkich obserwatorów oznaczałby to samo. Wy darzenia z 11 września 2001 roku by ły Czarny m Łabędziem dla ofiar, ale z pewnością nie dla sprawców. Wątek ten omawiam dokładniej w Posłowiu. 5 Idea wy trzy małości: dlaczego formułujemy teorie służące stawianiu prognoz i przewidy wań, nie zastanawiając się nad wy trzy małością ty ch teorii i konsekwencjami błędów popełniany ch na ich podstawie? Znacznie łatwiej poradzić sobie z problemem Czarnego Łabędzia, jeśli skupimy się na wy trzy małości na błędy, zamiast udoskonalać nasze prognozy. 6 W ty m kontekście rekurencyjność oznacza, że w dzisiejszy m świecie działa coraz więcej pętli sprzężenia zwrotnego, przez co określone zdarzenia stają się przy czy ną kolejny ch zdarzeń (na przy kład ludzie kupują jakąś książkę dlatego, że kupili ją inni), wy wołując efekt kuli śnieżnej i pociągając za sobą arbitralne i nieprzewidy walne konsekwencje zasady „zwy cięzca bierze wszy stko”. Ży jemy w środowisku o zby t szy bkim obiegu informacji, co przy spiesza rozprzestrzenianie się tej epidemii. Podobnie określone zdarzenia mogą mieć miejsce dlatego, że miało do nich nie dojść. (Ludzka intuicja jest przy stosowana do środowiska, w który m zależności przy czy nowo-skutkowe są łatwiejsze do zrozumienia, a obieg informacji – wolniejszy ). Tego rodzaju losowość nie istniała w epoce plejstocenu, ponieważ ży cie społeczno-ekonomiczne rządziło się wówczas znacznie prostszy mi regułami. 7 Edna Ullmann-Margalit by ła profesorem filozofii na Uniwersy tecie Hebrajskim w Jerozolimie. Zmarła w 2010 roku – przy p. Kurhaus Publishing. 8 Metafora czarnego łabędzia nie jest koncepcją nowoży tną, mimo że jej autorstwo przy pisuje się zwy kle Popperowi, Millowi, Hume’owi i inny m filozofom. Wy brałem ją dlatego, że odpowiada staroży tnej idei „rzadkiego ptaka”. Rzy mski poeta Juwenalis pisał o „ptaku tak rzadkim jak czarny łabędź” – rara avis in terris nigroque simillima cygno. 9 Naiwny m empiry zmem jest również uzasadnianie swoich argumentów elokwentny mi cy tatami nieży jący ch autory tetów. Zawsze znajdzie się ktoś, kto wy powiedział okrągłe zdanie potwierdzające wasz światopogląd – i niezależnie od tematu dy skusji zawsze można znaleźć innego martwego my śliciela, który postawił dokładnie przeciwną tezę. Oprócz Yogiego Berry nie zgadzam się z niemal wszy stkimi ludźmi, który ch cy tuję w tej książce. Strona 17 CZĘŚĆ I ANTYBIBLIOTEKA UMBERTA ECO, CZYLI JAK SZUKAMY POTWIERDZEŃ Pisarz Umberto Eco należy do nielicznej klasy uczonych posiadających encyklopedyczną wiedzę, dociekliwy umysł i coś interesującego do powiedzenia. Jest właścicielem bogatej biblioteki (zawierającej trzydzieści tysięcy książek), a swoich gości dzieli na dwie kategorie: tych, którzy na jej widok reagują okrzykiem: „Wow! Signore professore dottore Eco, jaka wspaniała biblioteka! Ile z tych książek już pan przeczytał?”, i pozostałych – bardzo niewielką mniejszość – którzy rozumieją, że prywatna biblioteka nie ma łechtać próżności właściciela, lecz stanowi narzędzie badawcze. Książki przeczytane są znacznie mniej wartościowe od książek nieprzeczytanych. W takiej bibliotece powinno się znajdować tyle wiedzy, której jeszcze nie posiadacie, ile tylko pozwala wam jej tam umieścić wasza kondycja finansowa, oprocentowanie kredytów hipotecznych i trudna obecnie sytuacja na rynku nieruchomości. Z wiekiem gromadzić będziesz coraz więcej wiedzy i więcej książek, a rosnąca liczba nieprzeczytanych pozycji na półkach będzie dla was jak wyrzut sumienia. Właśnie tak to działa, im więcej wiecie, tym więcej rzędów nieprzeczytanych książek macie w bibliotece. Nazwijmy tę kolekcję nieprzeczytanych książek antybiblioteką. Zwykle traktujemy swoją wiedzę jako własność prywatną, którą powinniśmy chronić i której należy strzec. To ozdoba, która pozwala nam piąć się po szczeblach kariery. Zatem owa skłonność do uchybiania wrażliwości bibliotecznej Eco przez skupianie się na tym, co znane, to ogólnoludzki błąd, który rozciąga się na nasze operacje myślowe. Ludzie nie obnoszą się z anty-życiorysami. Nie rozgłaszają, czego nie studiowali lub nie doświadczyli (to zadanie ich konkurencji), ale byłoby miło, gdyby to robili. Musimy postawić na głowie nie tylko logikę bibliotek; będziemy również pracować nad tym, żeby postawić na głowie samą wiedzę. Zauważmy, że Czarne Łabędzie biorą się z faktu, iż nie rozumiemy prawdopodobieństwa zajścia niespodziewanych zdarzeń – klucz leży właśnie w tych nieprzeczytanych książkach. Trochę zbyt poważnie traktujemy to, co już wiemy. Antyuczonego – człowieka, który skupia się na tych nieprzeczytanych książkach i próbuje nie postrzegać swojej wiedzy jako skarbu ani swojej osobistej własności, ani nawet sposobu na podniesienie poczucia własnej wartości – będziemy określać mianem sceptycznego empiryka. Rozdziały w tej części dotyczą kwestii, w jaki sposób ludzie podchodzą do wiedzy i dlaczego wolimy anegdoty od danych empirycznych. Rozdział 1 pokazuje, jak zjawisko Czarnego Łabędzia zakorzenione jest w historii mojej własnej obsesji. W Rozdziale 3 dokonuję podstawowego rozróżnienia między dwiema odmianami losowości. Później, w Rozdziale 4, wracam pokrótce do problemu Czarnego Łabędzia w jego pierwotnej postaci, skupiając się na tym, jak na podstawie obserwacji dokonujemy generalizacji. Następnie zajmuję się trzema aspektami tego samego problemu Czarnego Łabędzia: a) efektem potwierdzenia, przez który niesłusznie gardzimy dziewiczą częścią biblioteki (czyli naszą tendencją do skupiania się na tym, co potwierdza naszą wiedzę, a nie na tym, co uświadamia nam naszą ignorancję) w Rozdziale 5; b) ułudą narracyjną, czyli naszą skłonnością do mydlenia sobie oczu za pomocą rozmaitych opowieści i anegdot (Rozdział 6); c) tym, jak emocje przeszkadzają nam wyciągać właściwe wnioski (Rozdział 7); i d) problemem milczących dowodów albo sztuczek, którymi historia posługuje się po to, żeby ukryć przed nami Czarne Łabędzie (Rozdział 8). W Rozdziale 9 omawiam śmiertelnie niebezpieczny błąd polegający na budowaniu wiedzy na podstawie świata gier. Strona 18 Rozdział 1 TERMINOWANIE U EMPIRYCZNEGO SCEPTYKA Anatomia Czarnego Łabędzia – Trójca nieprzejrzystości – Czytanie książek od tyłu – Lusterko wsteczne – Wszystko staje się wytłumaczalne – Zawsze rozmawiaj z kierowcą (byle ostrożnie) – Historia nie pełza, tylko postępuje skokowo – „To było takie nieoczekiwane” – Dwanaście godzin snu To nie jest autobiografia, więc pominę sceny wojenne. Właściwie nawet gdyby to była autobiografia, i tak bym je pominął. Nie mógłbym konkurować z bohaterami filmów akcji czy większymi poszukiwaczami przygód, toteż ograniczę się do swojej domeny, czyli przypadku i niepewności. ANATOMIA CZARNEGO ŁABĘDZIA Przez ponad tysiąc lat wschodnie wybrzeże Morza Śródziemnego, znane jako Liban albo Dżabal Lubnan, zamieszkiwał przynajmniej tuzin rozmaitych sekt, grup etnicznych i wyznawców różnych systemów filozoficznych. Ich członkowie świetnie się ze sobą dogadywali. Przypominało raczej ważniejsze miasta wschodniej części regionu (zwanej Lewantem) niż inne miejscowości, położone w głębi Bliskiego Wschodu (przez górzyste tereny łatwiej było się przemieszczać statkami niż drogą lądową). Lewantyńskie miasta miały charakter handlowy; ludzie przestrzegali w kontaktach jasnych zasad, zachowując pokój sprzyjający interesom, i utrzymywali intensywne stosunki towarzyskie z członkami innych społeczności. Ten tysiącletni pokój zakłócały tylko sporadyczne drobne spięcia w obrębie wspólnot muzułmańskich i chrześcijańskich a rzadko między chrześcijanami i muzułmanami. Miasta były ośrodkami handlu i kultury hellenistycznej, natomiast w górach osiedliły się wszelkiego rodzaju mniejszości religijne, które ponoć szukały tam ucieczki przed ortodoksją bizantyjską i muzułmańską. Górzyste tereny zapewniają idealne schronienie przed dominującymi nurtami kulturowymi, tyle że trzeba tam rywalizować o urwistą przestrzeń z innymi uciekinierami. Mozaika miejscowych kultur i religii uchodziła za wzorzec pokojowego współistnienia: łączyła chrześcijan rozmaitych odmian (maronitów, Apostolski Kościół Ormiański, Kościół grecko- i syryjsko-prawosławny, a nawet Kościół greckokatolicki, obok nielicznych wyznawców Kościoła rzymskokatolickiego, którzy zostali w tym regionie po krucjatach), muzułmanów (szyitów i sunnitów), druzów i garstkę żydów. Wydawało się oczywiste, że ludzie nabierają tam tolerancji dla siebie nawzajem; pamiętam, jak w szkole uczono nas, że jesteśmy znacznie mądrzejsi i bardziej cywilizowani od mieszkańców Bałkanów, którzy nie tylko mieli problemy z higieną, lecz także padali ofiarą konfliktów wewnętrznych. Sytuacja sprawiała wrażenie ustabilizowanej dzięki tradycyjnej dbałości o wzajemne stosunki i powszechnej tolerancji. Często posługiwano się terminami równowaga i stabilizacja. Obie strony mojej rodziny wywodziły się ze społeczności grecko-syryjskiej, ostatniego bastionu bizantyjskiego w północnej Syrii, która obejmowała również tereny dzisiejszego państwa libańskiego. Pamiętajmy, że Bizantyjczycy sami siebie nazywali Rzymianami – Roumi w miejscowych językach (liczba mnoga – Roum). Wywodzimy się z terenów porośniętych gajami oliwnymi u podnóży gór Liban – w słynnej bitwie pod Amjun, moją rodzinną wioską, udało nam się wypędzić maronitów w góry. Od czasu inwazji arabskiej w VII wieku utrzymywaliśmy pokój z muzułmanami, kierując się względami handlowymi; od czasu do czasu niepokoili nas libańscy chrześcijanie obrządku maronickiego zamieszkujący wzgórza. Dzięki jakiemuś (dosłownie) bizantyjskiemu układowi między arabskimi władcami i cesarzami bizantyjskimi płaciliśmy podatki obu stronom, otrzymując od obu ochronę. Tym samym żyliśmy w pokoju przez ponad tysiąc lat, niemal unikając rozlewu krwi: naszym ostatnim prawdziwym problemem byli późniejsi awanturniczy krzyżowcy, a nie arabscy muzułmanie. Arabowie, których interesowała wyłącznie wojna (i poezja), a później Turcy osmańscy, których interesowała wyłącznie wojna (i przyjemności cielesne), pozwolili nam skupić się na nieciekawych przedsięwzięciach handlowych i mniej niebezpiecznych projektach naukowych (takich jak przekłady tekstów aramejskich i greckich). Kraj o nazwie Liban, w którym znaleźliśmy się nagle po upadku imperium osmańskiego na początku XX wieku naszej ery, wydawał się statecznym rajem. Jego terytorium wyznaczono w taki sposób, żeby dominowało w nim wyznanie chrześcijańskie. Ludziom błyskawicznie wpojono wiarę w państwo narodowe jako podmiot polityczny . Chrześcijanie wmówili sobie, że 1 stanowią źródło i serce bytu określanego ogólnie mianem kultury zachodniej, zachowując jednak również wpływy na Wschodzie. Klasycznym przykładem myślenia statycznego był fakt, że nikt nie wziął pod uwagę różnic we wskaźnikach urodzeń – zakładano, że chrześcijanie utrzymają nieznaczną większość w społeczeństwie. W przeszłości Lewantyńczycy otrzymali rzymskie obywatelstwo, co pozwoliło świętemu Pawłowi, Syryjczykowi, swobodnie przemieszczać się po świecie antycznym. Ludzie czuli się związani ze wszystkim, co wydawało im się warte przywiązania; nowo powstały kraj był bardzo otwarty na świat, a jego mieszkańcy wiedli niezwykle wyrafinowany styl życia. Gospodarka kwitła, pogoda przypominała umiarkowany klimat Kalifornii, a ponad wybrzeżem Morza Śródziemnego rysowały się góry pokryte śniegiem. Liban przyciągnął interesującą zbieraninę szpiegów (zarówno radzieckich, jak i zachodnich), prostytutek (blondynek), pisarzy, poetów, handlarzy narkotyków, awanturników, nałogowych hazardzistów, tenisistów, wielbicieli wypadów narciarskich i handlowców – a więc przedstawicieli wzajemnie uzupełniających się zawodów. Wielu ludzi zachowywało się tak, jakby znaleźli się w starym filmie o Jamesie Bondzie albo cofnęli się do czasów, kiedy playboye pili i palili, a zamiast chodzić na siłownię pielęgnowali relacje z dobrymi krawcami. Strona 19 Podstawowy warunek raju był spełniony: taksówkarze uchodzili za uprzejmych (chociaż, z tego co pamiętam, wobec mnie nie grzeszyli grzecznością). Z perspektywy czasu można powiedzieć, że te wspaniałe wspomnienia są nieco przekłamane. Byłem zbyt młody, żeby zakosztować lokalnych przyjemności, ponieważ zostałem buntowniczym idealistą i bardzo wcześnie wybrałem ascetyczny styl życia – gardziłem ostentacyjnym obnoszeniem się z bogactwem i miałem alergię na jawne umiłowanie luksusu oraz obsesję na punkcie pieniędzy, charakterystyczne dla kultury lewantyńskiej. Jako nastolatek nie mogłem się doczekać, aż wyprowadzę się do miasta, w którym otaczać mnie będzie mniej naśladowców Jamesa Bonda. Pamiętam jednak wyjątkową atmosferę lokalnych środowisk intelektualnych. Uczęszczałem do francuskiego lycée, którego wychowankowie uzyskiwali jedne z najwyższych wyników na francuskiej maturze (o nazwie baccalauréat), nawet z języka francuskiego. W szkole dbano o poprawność językową: podobnie jak w Rosji przed rewolucją lewantyńscy chrześcijanie i żydowska arystokracja (od Stambułu po Aleksandrię) mówili i pisali po francusku; było to oznaką ich wyższości klasowej. Najlepiej sytuowanych uczniów posyłano do szkół we Francji – kształcili się tam obaj moi dziadkowie, mój imiennik ze strony ojca rozpoczął naukę w 1912 roku, a ojciec mojej matki w 1929 roku. Dwa tysiące lat wcześniej, kierując się tym samym instynktem elegancji lingwistycznej, snobistyczni arystokraci lewantyńscy pisali po grecku, a nie po aramejsku, w swoim języku narodowym. (Nowy Testament spisano kiepskiej jakości greką, którą posługiwano się w naszej stolicy, Antiochii, co Nietzsche skwitował okrzykiem; „Bóg kaleczył grekę”). A po upadku kultury helleńskiej przeszli na arabski. Liban uchodził zatem nie tylko za „raj”, lecz także za cudowne skrzyżowanie tego, co powierzchownie określamy mianem kultury „Wschodu” i „Zachodu”. O nierzucaniu słów na wiatr Mój etos ukształtował się, kiedy jako piętnastolatek trafiłem do więzienia za (rzekome) zaatakowanie policjanta betonową płytą podczas zamieszek studenckich – który to incydent miał osobliwe konsekwencje, jako że mój dziadek był wówczas ministrem spraw wewnętrznych i to właśnie on podpisał rozkaz stłumienia naszej rewolty. Jeden z uczestników zamieszek został zastrzelony, kiedy trafiony kamieniem w głowę policjant wpadł w panikę i otworzył ogień w naszym kierunku. Pamiętam, że byłem w centrum wydarzeń i czułem ogromną satysfakcję, kiedy zostałem złapany, podczas gdy moi przyjaciele bali się i więzienia, i reakcji swoich rodziców. Tak mocno przestraszyliśmy rząd, że objęto nas amnestią. Pokazałem wówczas, że umiem bronić swoich przekonań i nie cofnę się ani o krok tylko po to, żeby nie urazić innych albo im nie przeszkadzać. Miało to pewne oczywiste korzyści. Byłem wściekły i nie dbałem o to, co pomyślą o mnie moi rodzice (i dziadek). W efekcie zaczęli się bać mnie, więc nie mogłem już ustąpić, nie mogłem się wycofać. Jestem pewien, że gdybym nie zbuntował się otwarcie, tylko (jak wielu moich przyjaciół) ukrył przed nimi swój udział w zamieszkach, a oni sami by się o wszystkim dowiedzieli, to zostałbym uznany za czarną owcę. Symboliczny bunt wobec autorytetów, wyrażany niekonwencjonalnym ubiorem – nazywany przez przedstawicieli nauk społecznych i ekonomistów tanim sygnalizowaniem – to jedno, ale czym innym było udowodnienie, że jestem skłonny przełożyć moje słowa na czyny. Mojemu stryjowi nie przeszkadzały me przekonania polityczne (które przecież się zmieniają); był natomiast oburzony, że posłużyły mi za pretekst do niedbałego ubioru. W jego oczach grzechem śmiertelnym był brak elegancji. Fakt, że wszyscy wiedzieli o moim aresztowaniu, wiązał się z jeszcze jedną poważną korzyścią: dzięki temu mogłem darować sobie tradycyjne zewnętrzne oznaki nastoletniego buntu. Odkryłem, że znacznie lepiej jest zachowywać się jak grzeczny, „rozsądny” chłopiec, ponieważ dowiodłem już, że nie rzucam słów na wiatr. Możecie sobie pozwolić na okazywanie współczucia, spokoju i uprzejmości, jeśli od czasu do czasu, kiedy nikt się tego nie spodziewa, ale jest to w pełni uzasadnione, podacie kogoś do sądu albo zaatakujecie przeciwnika – po prostu pokażesz, że trzeba się z wami liczyć. Koniec raju Libański raj rozwiał się nagle, wystarczyło kilka kul i pocisków moździerzowych. Parę miesięcy po moim więziennym epizodzie, po blisko trzynastu wiekach wyjątkowej koegzystencji rozmaitych grup etnicznych, Czarny Łabędź, który pojawił się znikąd, zmienił Liban z nieba w piekło. Między chrześcijanami i muzułmanami wybuchła gwałtowna wojna domowa z udziałem palestyńskich uchodźców, którzy opowiedzieli się po stronie muzułmańskiej. Walki były brutalne, ponieważ toczyły się w centrum miasta, przede wszystkim w dzielnicach mieszkalnych (moje liceum znajdowało się kilkaset metrów od strefy działań wojennych). Konflikt trwał ponad półtorej dekady. Nie będę go zbyt dokładnie opisywać. Spór, który w erze broni siecznej wywołałby może jedynie pewne napięcie, w dobie nowoczesnych armii przerodził się w niekontrolowaną spiralę przemocy i walkę do upadłego. Skutkiem wojny nie były tylko zniszczenia fizyczne (które okazały się łatwe do usunięcia dzięki kilku ambitnym podwykonawcom, przekupnym politykom i naiwnym obligatariuszom) – walki odarły również lewantyńskie miasta z atmosfery wyrafinowania, która przez trzy tysiące lat umożliwiała im bycie ośrodkami rozwoju intelektualnego. Chrześcijanie opuszczali te tereny od czasów imperium osmańskiego – ci, którzy przenieśli się na Zachód, przyjmowali zachodnie imiona i ulegali asymilacji. Migrowali coraz szybciej. Liczba wykształconych ludzi spadła poniżej poziomu krytycznego. Taki proces trudno jest odwrócić, a pewna część dawnej intelektualnej finezji mogła zostać utracona na zawsze. Rozgwieżdżona noc Następnym razem, kiedy w waszej okolicy nastąpi przerwa w dostawie energii elektrycznej, poprawcie sobie nastrój, spoglądając w niebo. Nie poznacie go. W czasie wojny w Bejrucie często wyłączano prąd. Zanim ludzie zaopatrzyli się w Strona 20 generatory, jedna strona nieba rysowała się nocą wyraźnie ze względu na brak zanieczyszczenia świetlnego. Była to dzielnica położona najdalej od strefy działań wojennych. Ludzie odcięci od telewizji jeździli tam, oglądać wybuchy podczas nocnych walk. Najwyraźniej perspektywa nudnego wieczoru przerażała ich bardziej niż ryzyko, że zginą od pocisku moździerzowego. Gwiazdy były więc doskonale widoczne. W liceum uczono mnie, że planety znajdują się w stanie tak zwanej równowagi, więc nie musimy się obawiać ich niespodziewanego zderzenia. Jak dla mnie dziwnie przypominało to opowieści nauczycieli o „wyjątkowej historycznej stabilizacji” panującej w Libanie. Niepokoiła mnie sama idea rzekomej równowagi. Wpatrywałem się w konstelacje na niebie i nie wiedziałem, w co wierzyć. HISTORIA A TRÓJCA NIEPRZEJRZYSTOŚCI Historia nie jest przejrzysta. Widzimy tylko efekty, ale nie znamy scenariusza, nie mamy dostępu do generatora historii. Nasze rozumienie wydarzeń historycznych jest w fundamentalny sposób niepełne, ponieważ nie możemy zajrzeć do środka pudełka i poznać jego mechanizmów. To, co nazywam generatorem zdarzeń historycznych, różni się od samych zdarzeń. Analogicznie, nie potrafimy czytać w myślach bogów na podstawie boskich wyroków. Łatwo się pomylić co do ich intencji. Ta rozbieżność przypomina różnicę między jedzeniem, które dostajemy na talerzu w restauracji, a procesem, którego świadkiem bylibyśmy w kuchni. (Gdy ostatni raz jadłem brunch w chińskiej restauracji przy Canal Street na Manhattanie, widziałem wychodzącego z kuchni szczura). Kiedy ludzki umysł usiłuje objąć historię, cierpi na trzy dolegliwości, które nazywam trójcą nieprzejrzystości. Są to: a) złudzenie zrozumiałości, ponieważ wszystkim wydaje się, że wiedzą, co się dzieje na świecie, który jest bardziej złożony (i przypadkowy), niż są to sobie w stanie uświadomić; b) zniekształcenie retrospektywne, ponieważ potrafimy ocenić zdarzenia dopiero po fakcie, jakbyśmy widzieli je w lusterku wstecznym (historia w podręcznikach wydaje się bardziej uporządkowana i zrozumiała niż w rzeczywistości empirycznej), i c) przecenianie znaczenia faktów oraz błędy autorytetów i ludzi uczonych, widoczne szczególnie przy tworzeniu kategorii – kiedy „platonizują”. Nikt nie wie, co się dzieje Pierwszym elementem trójcy jest patologiczne postrzeganie świata, w którym żyjemy, jako bardziej zrozumiały, łatwiejszy do wyjaśnienia, a przez to bardziej przewidywalny, niż jest on w rzeczywistości. Dorośli nieustannie mi powtarzali, że koniec wojny, która ostatecznie trwała blisko siedemnaście lat, to „kwestia kilku dni”. Wydawali się stosunkowo pewni swoich prognoz, co potwierdzała też duża liczba osób czekających na zakończenie konfliktu w pokojach hotelowych i innych kwaterach tymczasowych na Cyprze, w Grecji czy we Francji. Jeden z wujków opowiadał mi wielokrotnie, że mniej więcej trzydzieści lat wcześniej, kiedy bogaci Palestyńczycy uciekli do Libanu, traktowali to jako bardzo tymczasowe rozwiązanie (większość z tych, którzy jeszcze żyją, nadal tam mieszka, chociaż od ich przyjazdu upłynęło już sześćdziesiąt lat). Ale kiedy go zapytałem, czy z naszą wojną będzie tak samo, odpowiedział: „Nie, oczywiście że nie. Tu jest inaczej, tu zawsze było inaczej”. Z jakiegoś powodu uważał, że sam nie popełnia błędu, który dostrzegał u innych. Wielu emigrantów w średnim wieku cierpi na tego rodzaju ślepotę. Później, kiedy postanowiłem nie zapaść na emigrancką obsesję na punkcie własnych korzeni (korzenie emigrantów wrastają nieco zbyt głęboko w ich osobowość), studiowałem literaturę emigrancką właśnie po to, żeby uniknąć pułapki niepohamowanej, maniakalnej nostalgii. Miałem wrażenie, że owi autorzy-emigranci stali się zakładnikami idyllicznych wspomnień – przesiadywali z innymi więźniami przeszłości, rozmawiając o ojczyźnie i jedząc tradycyjne potrawy przy dźwiękach ludowej muzyki w tle. Nieustannie tworzyli w myślach alternatywne scenariusze zdarzeń mogących zapobiec tym przełomom historycznym, które doprowadziły do ich wyjazdu, na przykład „gdyby szach nie mianował tego niekompetentnego człowieka premierem, nadal byśmy tam mieszkali”. Najwyraźniej zakładali, że ów przełom historyczny miał określoną przyczynę, której usunięcie pozwoliłoby uniknąć danej katastrofy. Dlatego pytałem wszystkich wysiedleńców, do których udało mi się dotrzeć, o ich życie na emigracji. Prawie zawsze wyglądało tak samo. Znamy niezliczone historie o kubańskich uchodźcach, którzy w latach 60., po przejęciu władzy przez Castro, przyjechali przeczekać jego rządy do Miami „dosłownie na kilka dni”, nie rozpakowując do końca walizek. O irańskich uchodźcach w Paryżu i Londynie, którzy w 1978 roku uciekli z Republiki Islamskiej, sądząc, że wyjeżdżają na chwilę. Niemal dwadzieścia pięć lat później niektórzy z nich wciąż czekają na powrót do domu. Wielu Rosjan, którzy opuścili kraj w 1917 roku, wśród nich pisarz Vladimir Nabokov, osiedliło się w Berlinie, być może po to, żeby móc szybko wrócić. Sam Nabokov spędził resztę życia na walizkach, niekiedy w biedzie, niekiedy w luksusie, a dożył swoich dni w hotelu Montreux Palace nad Jeziorem Genewskim. Oczywiście wszystkie te błędne prognozy wynikały po części z pobożnych życzeń i naiwnej nadziei, ale świadczyły również o niewłaściwym sposobie rozumowania. Dynamika konfliktu libańskiego była w oczywisty sposób nieprzewidywalna, ale ludzie, którzy go analizowali, wykazywali pewną stałą tendencję: niemal wszyscy, którzy przejmowali się sytuacją, wydawali się przekonani, że rozumieją, co się dzieje. Każdy dzień przynosił zdarzenia wykraczające poza zakres ich prognoz, a oni mimo to nie zdawali sobie sprawy, że ich nie przewidzieli. W przeszłości wiele incydentów, które miały miejsce, sprawiałoby wrażenie całkowicie absurdalnych. Ale po fakcie nie wydawały się absurdalne. Owo retrospektywne prawdopodobieństwo skutkuje ignorowaniem zjawisk rzadkich i możliwości wystąpienia określonych zdarzeń. To samo złudzenie zrozumiałości